توصيف فرموده ، و در علم فقه و عرفان ، احيانا تصرّفاتى دارد و آنها را در بعضى از اشخاص آنچنان مسّوف و مسموم كرده كه در شقاوت و تيره درونى و اضلال ، نمونه و اسوه گرديده‌اند ، و صدها ملكات رذيله ، صور جوهريه قلوبشان گرديده و هنگامى كه غبار تن كه حجاب قلوب و جانهاست ، با مرگ زدوده شود و چشم آخوربين ، ويران شود و چشم آخربين معمور و گشوده گردد ، خود را در زمرهء شياطين مىبينند يعنى انسان‌هايى هستند كه صورت نوعيّه ابليسى به خود گرفته‌اند و در شديدترين آلام و رنجها گرفتارند زيرا : « جبل بينهم و بين ما يشتهون . » « 1 » بارى ، تحصيل حضور قلب در صلاة از طريق خلوت گزيدن ، براى مبتدى ميسور است و شهيد ثانى - رضوان اللّه تعالى عليه - در كتاب شريف « اسرار الصّلاة » در ضمن بيان دواء نافع براى حضور قلب در نماز ، براى مبتدى ضعيف مىفرمايد : « در اطاق تاريك نماز بخواند . . . و به اين ملاحظه بوده كه متعبّدين در اطاق كوچك تاريك كه فقط گنج ( گنجايش ) يك نمازگزار را داشته نماز مىخواندند . » « 2 » كلام هر كسى ، مظهر شأن اوست بديهى است اين رياضت و تمرين براى تحصيل حضور و انس ، جهت صاحبدلان بلند همّت لغو است ، زيرا موهبت حضور و انس

--> ( 1 ) سبا - 54 . ( 2 ) كتاب اسرار الصلاة ، ص 110 .